Anoniem, Zuid Nederlands

Stilleven met wasgerei en boeken, ca. 1475, 21 x 14 cm.

Rotterdam, Museum Boijmans Van Beuningen (sinds 1958)


Dit schilderijtje is niet in de Noordelijke Nederlanden ontstaan, maar het is ouder dan die tweedeling van de Lage Landen in Noord en Zuid, en als een van de vroegste – zij het niet als zodanig bedoelde – voorbeelden van het later juist in Holland zo succesvolle stilleven mag het hier niet ontbreken. De voorstelling met wasgerei en boeken staat op de buitenkant van de linkerhelft van een tweeluik, waarop aan de binnenzijde Maria en Kind zijn afgebeeld (1). De rechterhelft, waarop tegenover Maria vermoedelijk een portret van de opdrachtgever was te zien, is verloren gegaan of ergens anders terecht gekomen en nog niet geïdentificeerd.

Anoniem  (ca. 1475),  Maria met kind.  Rotterdam,  Museum Boijmans Van Beuningen.De Maria met Kind is een zwak en routineus stukje werk, dat teruggaat op een origineel uit de omgeving van Rogier van der Weyden; het stilleven daarentegen is voor die tijd heel bijzonder en werd ook zeker door een andere kunstenaar gemaakt. Stofuitdrukking en perspectief moeten hem hebben geïnteresseerd en gingen hem goed af. De reflecties op het koperen wasgerei zijn
raak getroffen en de manier waarop de linnen handdoek aan zijn hanger bijna rechtstandig het beeld uitsteekt zal destijds zeker zijn bewonderd. Maar de reden om deze spullen af te beelden was vooralsnog een andere.

Het wasgerei was een geliefd element in voorstellingen van de Verkondiging aan Maria, die de oude meesters uit de Nederlanden vaak situeerden in een min of meer eigentijds binnenhuis (2).Robert Campin  (werkzaam  1406 – 1444),  Verkondiging,  middenpaneel  van  het  Merode  triptiek,  ca.  1425.  New  York,  Metropolitan  Museum  of  Art  (the  Cloisters). De engel verrast op dergelijke schilderijen de doorgaans lezende aanstaande moeder, die haar uitverkiezing in nederigheid aanvaardt. Haar reinheid is daarbij essentieel, want in de christelijke leer wordt Christus geboren uit een maagd, zoals in het Oude Testament door de profeet Jesaja zou zijn voorspeld. Deze gedachte heeft tot allerlei poëtische beeldspraak geleid, zoals de omschrijving van Maria als een spiegel zonder smetten, maar ook tot de meer prozaïsche aanwezigheid van wasgerei en een schone handdoek bij voorstellingen van de Verkondiging, zoals bijvoorbeeld op het Gents altaar van de gebroeders Van Eyck (3).

Jan  van  Eyck  (werkzaam  1422 – 1441),  Verkondiging,  vier  panelen  van  de  buitenzijde  van  het  Gents  Altaar,  1432.  Gent,  Sint  Bavo.  De afbeelding van dergelijke alledaagse, zij het destijds luxe spullen had dus aanvankelijk een functie als toelichting op een gebeurtenis van een hogere orde. Maar het zou niet lang duren of dit bijwerk werd zelfstandig en zijn betekenis als stilleven autonoom. En toen de geschiedenis van de West-Europese schilderkunst werd geschreven en haar schatten in musea meer en meer systematisch werden verzameld en getoond, zocht men uiteraard naar de wortels van de verschillende specialismen in de schilderkunst en naar voorbeelden van hun begin. Barthélemy  d’Eyck  (werkzaam  ca.  1442 – 1470?),  De  Profeet  Jesaja,  met  losgezaagde,  bijbehorende  lunet,  1442 – 1445,  Rotterdam,  Museum  Boijmans  Van  Beuningen,  resp.  Amsterdam,  Rijksmuseum  (in  bruikleen  aan  Museum  Boijmans  Van  Beuningen). Soms werd de geschiedenis daarbij een handje geholpen en ging het er hardhandig aan toe, zoals toen de halfronde bekroning van een paneel met de Profeet Jesaja van een navolger van Van Eyck werd afgezaagd en als een van de vroegste stillevens door het Rijksmuseum aangekocht (4).

Ook het paneeltje met het stilleven op de keerzijde van de Maria met Kind in Rotterdam
werd door de verzamelaar Van Beuningen gekocht vanwege zijn bijzondere buitenkant – die in het museum niet meer naar de Heilige Maagd verwijst, maar naar de emancipatie van de kunst.

Vereniging Rembrandt Lees verder